Жаңа және Қазіргі замандағы Қазақстан: Тәуелсіздік жолында

Адамзат тарихын уақыт өткен сайын жылдамдығын үдете түсетін пойызбен салыстыруға болады. Егер ежелгі заманда өзгерістер мыңдаған жылдарға созылса, Жаңа және Қазіргі заманда олар онжылдықтар мен жылдармен өлшене бастады. Бұл ат арбалардың орнын бу машиналары, ал кейіннен ғарыш зымырандары мен интернет басқан дәуір.

Қазақстан үшін бұл кезең (XVIII ғасырдан бүгінгі күнге дейін) ең күрделі, қайғылы, бірақ түптеп келгенде — жеңісті уақыт болды. Бұл мемлекеттіліктен айырылудан бастап, толық тәуелсіздікке қол жеткізуге дейінгі жол.

Жаңа заман: Еркіндіктен айырылу және Даланың қарсылығы

XVIII–XIX ғасырларда әлемді империялар дәуірі жаулап алды. Отты қаруы және тұрақты әскері бар қуатты мемлекеттер өз шекараларын кеңейтті. Жоңғарлармен толассыз соғыстар мен ішкі алауыздықтардан әлсіреген Қазақ хандығы біртіндеп Ресей империясының билігіне өтті.

Дала өзгере бастады. Дәстүрлі хан билігі жойылды. Барлық жерде әскери бекіністер салынды (Верный, Ақмола, Семей осылай пайда болды). Қазақтардың шұрайлы жайылымдары тартып алынды. Бірақ халық берілмеді. Бұл кезең тарихта ұлы көтерілістер дәуірі ретінде қалды. Ең ауқымдысы соңғы қазақ ханы Кенесары Қасымұлының басшылығымен өткен он жылдық қозғалыс (1837–1847 жж.) болды. Ол Даланың тәуелсіздігін қайтару үшін барлық үш жүздің басын біріктіруге тырысты, бірақ күштер тым теңсіз еді.

Отарлауға қарамастан, бұл кезде Қазақстанға жаңа технологиялар ене бастады. Алғашқы теміржолдар (мысалы, Орынбор-Ташкент) салынып, зайырлы мектептер ашылды. Көрнекті ағартушы Ыбырай Алтынсарин кириллица негізінде алғашқы қазақ әліпбиін жасап, жастарды білімге шақырды.

Қазіргі заман: XX ғасыр дауылдары

Жиырмасыншы ғасыр Қазақстанның өмірін түбегейлі өзгертті. 1917 жылы Ресей империясы құлады. Әлихан Бөкейхан бастаған қазақ зиялылары «Алаш» партиясын құрып, демократиялық республика құруға талпынды. Алайда билікті большевиктер басып алып, Қазақстан Кеңес Одағының (КСРО) бір бөлігіне айналды.

Кеңес дәуірі үлкен жетістіктер әкелді, бірақ олар үшін сұмдық құн төленді:

• Ашаршылық қасіреті (1931-1933 жж.): Адамдардың бар малын тартып алған күштеп ұжымдастырудың қатал саясаты салдарынан қазақтардың жартысына жуығы аштан қырылды.
• Қуғын-сүргін және лагерьлер: Қазақстан жер аудару орнына айналды. Мұнда бүкіл КСРО-дан жазықсыз ғалымдар, жазушылар мен саясаткерлер қамалған АЛЖИР және Карлаг сияқты қорқынышты лагерьлер болды.
• Ұлы Отан соғысы (1941-1945 жж.): Майданға миллиондаған қазақстандықтар аттанды. Біздің еліміз әлемге Бауыржан Момышұлы, Әлия Молдағұлова, Мәншүк Мәметова және аты аңызға айналған Панфилов дивизиясы сияқты батырларды берді. Ал тылда, зауыттар мен егістіктерде адамдар жеңіс үшін қару соғып, астық өсірді.
• Атом және ғарыш дәуірі: Соғыстан кейінгі жылдары Қазақстан ғылымның әлемдік орталығына айналды. Байқоңыр ғарыш айлағынан аспанға тұңғыш ғарышкер — Юрий Гагарин ұшты. Бірақ дәл сол уақытта Семей полигонында ондаған жылдар бойы ядролық бомбалар жарылып, адамдардың денсаулығы мен табиғатқа орасан зор зиян келтірілді.

Көптен күткен Тәуелсіздік

1980 жылдардың соңында кеңестік жүйе ыдырай бастады. Өзгерістердің жаршысы қазақ жастары өз құқықтарын құрметтеуді талап етіп, алаңға батыл шыққан Алматыдағы 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісі болды.

Ақырында, 1991 жылғы 16 желтоқсанда біздің қазіргі тарихымыздағы ең басты оқиға орын алды — Қазақстан өзін Тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Ел ең алдымен ядролық полигонды жауып, атом қаруынан бас тартты және өзінің мемлекеттік рәміздерін: Ту, Елтаңба және Әнұранды бекітті. Кейінірек астана Алматыдан Еуразияның орталығына — Астана қаласына ауыстырылды.