Тарихи фотосуреттер: Тірі өткен шаққа ашылған терезе

Егер тарихи карталар бізге өткеннің кеңістігін көрсетіп, жылнамалар оқиғалар туралы баяндаса, тарихи фотосуреттер мүлдем басқа нәрсе жасайды. Олар бізге адамдарды көрсетеді. Фотосурет сәтті тоқтатады: бет-әлпеттегі көріністі, киімдегі қатпарды, етіктегі балшықты, жойылып кеткен ғамараттардың сәулетін. Ол оқулықтағы дерексіз тарихты шынайы, көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын өмірге айналдырады.

Фотосурет ойлап табылғанға дейін біз адамдардың келбеті мен қалалардың бейнесі туралы тек картиналар мен гравюралар бойынша ғана пайымдай алатынбыз. Бірақ суретші әрқашан шындықты өз қиялы арқылы өткізеді: ол ханды әсерлеп, шайқасты эпикалық етіп көрсетуі немесе маңызды тұрмыстық ұсақ-түйектерді байқамауы мүмкін. Ал фотоаппарат бейтарап. Ол бәрін қаз-қалпында тіркейді.

XIX және XX ғасырлар тоғысындағы Қазақстан тарихы үшін фотосуреттер аса маңызды құжаттық дереккөзге айналды.

Даладағы алғашқы объективтер

Фотосурет Еуропада 1839 жылы ойлап табылды (дагеротипия), бірақ бұл жаңалық ұлан-ғайыр қазақ даласына бірден жете қойған жоқ. Қазақстанда жаппай суретке түсіру XIX ғасырдың екінші жартысында басталды. Бұл алғашқы фотографтар кімдер еді?

1. Әскерилер мен шенеуніктер: Өлкені отарлаған Ресей империясына жаңа аумақтар туралы нақты мәліметтер қажет болды. Әскери инженерлер мен топографтар ландшафттарды, бекіністерді және жергілікті халықтың тұрмысын тіркеу үшін өздерімен бірге ауыр камераларды жиі алып жүрді.
2. Зерттеушілер мен этнографтар: Ғалымдар фотосуреттің құндылығын тез түсінді. Олар бұл білімді ғылым үшін сақтап қалу мақсатында киіз үйдің құрылымын, ұлттық киімдерді, жұмыс үстіндегі қолөнершілерді суретке түсірді.
3. Саяхатшылар мен саудагерлер: Олар үшін фотосуреттер Еуропада көрсетуге болатын экзотикалық кәдесыйлар болды.

Қазақстанның елеулі тарихи кадрлары

Кейбір фотосуреттер өз дәуірінің нағыз рәмізіне айналды:

• Абай Құнанбайұлының ұлдарымен түскен портреті (1896 ж.)
  Бұл Қазақстандағы ең танымал тарихи фотосурет шығар. Оны Семейде жер аударылып келген фотограф Николай Кузнецов түсірген. Онда ұлы ойшыл ұлдары Ақылбай және Тұрағұлмен бірге отыр. Бұл қатаң, шынайы сурет бізге суретшілердің әсерлеуінсіз Абайдың қандай болғаны туралы нақты түсінік береді.
• Түркістан альбомының фотосуреттері (1871-1872 жж.)
  Бұл Түркістан генерал-губернаторы Кауфманның бұйрығымен жасалған орасан зор еңбек. Үлкен альбомға Орталық Азия мен Оңтүстік Қазақстанның сәулет өнері (мысалы, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі), тұрмысы, қолөнері және тұрғындарының портреттері бейнеленген жүздеген фотосуреттер енді. Бүгінде бұл этнографтар үшін баға жетпес дереккөз.
• Самуил Дудиннің суреттері (XX ғасырдың басы)
  Суретші әрі фотограф Самуил Дудин Қазақстанға бірнеше экспедиция жасады. Оның жұмыстары керемет бөлшектерімен ерекшеленеді. Ол көшу процесін, бай және кедей киіз үйлердің ішкі көрінісін, ат ойындарын және қарапайым көшпелілердің портреттерін түсірді. Оның арқасында біз жүз жылдан астам уақыт бұрынғы қазақтардың күнделікті өміріне үңіле аламыз.
• «Алаш» қозғалысының фотошежіресі (1917-1920 жж.)
  Алаш автономиясы көшбасшыларының — Әлихан Бөкейханның, Ахмет Байтұрсынұлының және басқа да зиялы қауым өкілдерінің сирек кездесетін, көбінесе онша анық емес топтық суреттері сақталған. Бұл кадрлардан біз шапан киген көшпелілерді емес, қатаң костюм мен галстук таққан еуропалық білім алған адамдарды көреміз. Бұл фотосуреттер стереотиптерді бұзып, жаңа қазақ саяси ұлтының дүниеге келгенін көрсетті.

Фотосурет не туралы «үндемейді» және не туралы «айғайлайды»?

Тарихи фотосуретті де құжат сияқты оқи білу керек.

• Тұрмыс бөлшектері: Фотографқа маңызды емес фон болып көрінген нәрсе бүгінде зор құндылыққа ие. Ошақ басында қандай ыдыс тұр? Етік (қамзол, тақия) қалай тігілген? Кілемдерде қандай өрнектер бар? Фотосурет дәуірдің осы материалдық іздерін сақтайды.
• Әлеуметтік теңсіздік: XIX ғасырдың соңындағы суреттерден қарама-қайшылық айқын көрінеді: жібек киім киіп, асыл таспен көмкерілген қару ұстаған байлар мен жыртық киіз үйлерді паналаған, алба-жұлба киінген кедейлер.
• Қойылымдық (Постановочность): Ертедегі фотоаппараттар ұзақ уақыт экспозицияны қажет ететінін есте ұстаған жөн. Адамдарға бірнеше минут қозғалыссыз отыруға тура келді. Сондықтан көптеген ескі портреттер кернеулі және табиғи емес болып көрінеді. Жиі фотографтар «кадр әдемі шығуы үшін» адамдар мен заттарды өздері орналастырған, сондықтан тарихшылар мұндай суреттерге сыни көзқараспен қарайды.

Тарихи фотосуреттер — бұл өткенді жақындататын уақыт машинасы. Жүз жыл бұрын өмір сүрген адамдардың жүздеріне қарай отырып, біз тарихтың дерексіз процестерден емес, нақты тағдырлардан тұратынын түсінеміз.