Тарихи тұлғалар: Біздің өткенімізді жасаған адамдар

Тарих оқулығын оқығанда, кейде оқиғалар өздігінен болғандай көрінеді: мемлекеттер пайда болып, ыдырады, қалалар салынды, ал шайқастар сиқырлы таяқшаның нұсқауымен басталғандай. Бірақ әрбір датаның, әрбір заңның және әрбір ұлы жаңалықтың артында әрқашан нақты бір адам тұрады. Тарих — бұл жай ғана фактілер жиынтығы емес, бұл жауапкершілікті мойнына алған, тәуекелге барған, қателескен және жеңіске жеткен адамдардың өмірбаяны.

Қазақстан тарихында өз дәуірінің нағыз рәмізіне айналған есімдер бар. Кел, шешімдері мен таланттары халқымыздың тағдырын мәңгілікке өзгерткен тұлғалармен танысайық.

Керей мен Жәнібек: Негізін қалаушылар

XV ғасырда ұлан-ғайыр Дешті Қыпшақ даласында билік үшін қатаң күрес жүріп жатты. Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілқайыр хан жеңіліске ұшырап, өз тайпаларын қатаң бақылауда ұстады. Сол кезде екі сұлтан — Керей мен Жәнібек — батыл шешім қабылдады. Олар әділетсіз ережелерге бағынбай, наразы тайпаларды өз маңына жинап, шығысқа, Моғолстанға (Шу өзенінің аңғарына) көшті.

Бұл қадам үлкен батылдықты қажет етті: барлығын тәуекелге тігіп, белгісіздікке кету. Бірақ дәл осы 1465 жылғы көшу Қазақ хандығының дүниеге келген сәті болды. Керей мен Жәнібекпен бірге кеткен адамдар өздерін «қазақтар» деп атай бастады, бұл «еркін», «азат адамдар» дегенді білдірді. Керей алғашқы хан болды, ал олардың бұл ісі қорқыныштан гөрі еркіндік пен бірліктің маңыздырақ екенін көрсетті.

Абылай хан: Екі оттың ортасындағы дипломат

XVIII ғасырда Қазақ хандығы ең ауыр кезеңдердің бірі — «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» жылдарын бастан өткерді. Жоңғарлар қалаларды өртеп, жайылымдарды басып алды. Осы кезде тарихи сахнаға жастық шағында Сабалақ есімімен жасырынған Әбілмансұр шығады. Шешуші шайқастардың бірінде ол «Абылай!» деп ұрандап, жоңғар батыры Шарышты жер жастандырып, қазақ қолын жеңіске рухтандырды.

Хан тағына отырған соң, Абылай өзін ұлы жауынгер ғана емес, кемеңгер саясаткер ретінде де көрсетті. Қазақстан екі алып империя — Цин (Қытай) және Ресей арасында орналасқан еді. Абылай хан екі тараппен де шебер келіссөздер жүргізіп, олардың ешқайсысына қазақтарды толық бағындыруға жол бермеді. Ол өзінің керемет ақылы мен дипломатиясының арқасында барлық үш жүздің басын біріктіріп, мемлекеттің тәуелсіздігін сақтап қалды.

Шоқан Уәлиханов: Ғылым жұлдызы

Тарих тек семсермен ғана емес, қаламмен де жасалады. XIX ғасырда Шоқан Уәлиханов мұны бүкіл әлемге дәлелдеді. Ол небәрі 29 жыл өмір сүрді, бірақ өзінен кейін теңдесі жоқ бай мұра қалдырып үлгерді.

Омбы кадет корпусының түлегі, тамаша офицер Шоқан көрнекті ғалым, тарихшы, географ және этнограф болды. Ол Қашғарияға (шетелдіктерге өлім қаупімен баруға тыйым салынған жер) әйгілі экспедиция жасады, өте егжей-тегжейлі карталар сызды және ұлы қырғыз эпосы «Манасты» алғаш рет қағазға түсірді. Шоқан өз заманының озық ойлы адамдарымен, соның ішінде жазушы Федор Достоевскиймен дос болды. Ол Ұлы Дала мәдениеті мен еуропалық ғылым арасындағы көпірге айналып, әлемге көшпелі өркениеттің керемет тереңдігі мен байлығын паш етті.

Абай Құнанбайұлы: Ақыл-ой даусы

XIX ғасырдың соңы. Әлем қарқынды өзгеруде, зауыттар мен теміржолдар салынуда, ал Далада көбісі әлі де ескіше өмір сүріп жатты. Абай Құнанбайұлы қолбасшы немесе билеуші болған жоқ, бірақ оның қазақ халқының санасына тигізген әсері кез келген армиядан қуаттырақ болды.

Абай ақын, сазгер және ағартушы-философ еді. Өзінің әйгілі «Қара сөздерінде» ол қоғамның кемшіліктерін: жалқаулықты, мақтаншақтықты, надандық пен алауыздықты қатаң әрі ашық сынады. Ол жастарды оңай олжаға қызықпай, оқуға, тіл үйренуге, әлемді тануға және еңбек етуге шақырды. Абай ұлттың рухани темірқазығына айналды. Оның өлеңдері мен әндері әлі күнге дейін заманауи естіледі, өйткені олар ең басты нәрсеге — үлкен әріппен жазылатын Адам болуға үйретеді.

Әлихан Бөкейхан: Тәуелсіздік сәулетшісі

XX ғасырдың басында жаһандық дүрбелеңдер, революциялар және империялардың құлау дәуірі басталды. Қазақ халқына оның құқықтарын қорғай алатын жаңа элита қажет болды. Бұл элитаның көшбасшысы — ғалым, саясаткер, керемет шешен және «Алаш» қозғалысының негізін қалаушы Әлихан Бөкейхан болды.

Бөкейхан және оның үзеңгілестері (Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов) болашақтың білім мен саяси күресте екенін түсінді. 1917 жылы олар заманауи демократиялық қазақ мемлекетін құрудың алғашқы талпынысы — Алаш автономиясын жариялады. Әлихан Бөкейхан өмір бойы қазақтардың өз жерінің қожайыны болуы үшін күресті. Тіпті қуғын-сүргін мен ату жазасының алдында да ол өз идеалдарынан бас тартпай, бізге өз халқына деген қалтқысыз берілгендіктің үлгісін қалдырды.

Осы адамдарды зерттей отырып, біз ең басты нәрсені түсінеміз: тарих кабинеттерде сиямен жазылмайды. Ол іс-әрекеттермен, ағысқа қарсы жүзуге деген батылдықпен және өз отанына деген шынайы махаббатпен жасалады.