Көз алдыңа елестетіп көрші: бізде уақыт машинасы бар, және біз жүз мыңдаған жылдар бұрынғы өткен шаққа саяхатқа аттанамыз. Ол кезде қазіргі Қазақстан аумағында қалалар да, бізге үйреншікті жолдар да болған жоқ — тек ұлан-ғайыр дала, таулар мен жабайы табиғат қана болды. Ежелгі Қазақстан тарихы — іш пыстыратын даталардың жиынтығы емес, бұл аман қалудың, ұлы жаңалықтардың және қуатты көшпелі империялардың пайда болуының қызықты жолы.

Кел, осы жолды ең алғашқы тас құралдардан бастап, таза алтыннан жасалған жауһарларға дейін қадам-қадаммен жүріп өтейік.

1. Тас ғасыры: Алғашқы адамдар және жылқыны қолға үйрету

Қазақстан аумағындағы ең алғашқы адамдардың іздері шамамен бір миллион жыл бұрынғы уақытқа тиесілі. Археологтар ең ежелгі тұрақтарды Қаратау таулары мен Маңғыстаудан тапты.

• Палеолит (ежелгі тас ғасыры): Адамдар шағын топтармен өмір сүрді, мамонттарға, жүнді мүйізтұмсықтарға және бизондарға аң аулады, жеуге жарамды тамырларды жинады. Олардың басты құралдары дөрекі тас шапқыштар мен чопперлер (бір жағы үшкірленген тастар) болды.
• Неолит (жаңа тас ғасыры): Нағыз революция болды. Адамдар тасты тегістеуді үйренді, садақ пен жебені ойлап тапты, саз балшықтан ыдыс жасай бастады.

Дәуірдің басты мақтанышы: Дәл осы Қазақстанда, еліміздің солтүстігінде (Ботай мәдениеті, шамамен 5,5 мың жыл бұрын), адамдар әлемде бірінші болып жылқыны қолға үйретті. Ботайлықтар қымыз жасауды, жылы баспаналар салуды және жылқыларды тек азық ретінде ғана емес, көлік ретінде де пайдалануды үйренді. Бұл жаңалық көшпелі өркениеттің басталуына түрткі болып, әлем тарихының барысын мәңгілікке өзгертті.

2. Қола дәуірі: Металл және арба шеберлері

Шамамен 4 мың жыл бұрын қола дәуірі басталды. Тас жаңа материалға — мыс пен қалайының қорытпасына орын берді. Бұл кезде Қазақстан аумағында Андронов мәдениеті гүлденді.

• Технологиялар: Андроновтықтар мықты металлургтер болды. Олар Орталық Қазақстанда кен өндіріп, оны балқытып, берік балталар, пышақтар, найза ұштары мен әсем әшекейлер жасады.
• Тұрмысы: Олар сөздің толық мағынасында көшпелілер болған жоқ. Олар үлкен қоныстарда тұратын малшылар мен егіншілер еді. Жартылай жертөлелер салып, сиыр мен қой өсірді және — ең бастысы — жеңіл жауынгерлік арбаларды ойлап тапты.
• Беғазы-Дәндібай мәдениеті: Бұл Орталық Қазақстанда көсемдерге арнап зәулім тас кесенелер салына бастаған қола дәуірінің соңғы кезеңі.

Қола дәуірінің соңына қарай климат құрғақ бола бастады. Егін егу қиындады, есесіне даланы қой мен жылқыға таптырмас қатты шөп басты. Адамдар малды асырау үшін олардың соңынан көшіп жүру керектігін түсінді. Осылайша көшпелі мал шаруашылығы пайда болды.

3. Ерте темір дәуірі: Сақтар заманы

Біздің заманымызға дейінгі 1-мыңжылдықта қоланың орнына темір келді. Ол берік әрі қолжетімдірек еді. Бұл кезде Еуразия даласын парсылар сақтар («құдіретті ерлер» деп аударылады), ал гректер скифтер деп атаған қуатты тайпалар мекендеді.

Сақтар керемет шабандоздар және теңдесі жоқ садақшылар болды. Олар бірнеше ірі одақтарға бөлінді:

• Сақ-тиграхауда (шошақ бөрік киетіндер) — Жетісуда өмір сүрді.
• Сақ-парадарайя (теңіздің арғы жағындағы сақтар) — Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал маңын мекендеді.
• Сақ-хаумаварга (хаома сусынын жасайтындар) — Мұрғаб өзенінің аңғарында тұрды.

Сақтар туралы не білу керек:

1. Тұмар (Томирис) патшайым: Біздің заманымызға дейінгі 530 жылы өз халқының азаттығын қорғап қалып, парсы патшасы Ұлы Кирдің жеңілмес әскерін тас-талқан еткен массагеттердің (сақ тайпаларының бірі) аты аңызға айналған көсемі.
2. Алтын адам: 1969 жылы Есік қорғанында (Алматыға жақын жерде) археологтар жас сақ көсемінің қабірін тапты. Оның киімі 4 мыңнан астам алтын пластиналармен көмкерілген еді. Бүгінде Алтын адам — Тәуелсіз Қазақстанның басты рәміздерінің бірі.
3. Аң стилі: Сақтардың өнерін ешнәрсемен шатастыру мүмкін емес. Олар қару-жарақты, ат әбзелдері мен киімдерді жануарлардың (барыс, бұғы, қыран) қимыл-қозғалыс үстіндегі бейнелерімен әрлеген. Бұл жай ғана әшекей емес, сиқырлы тұмарлар саналды.

4. Үйсіндер, қаңлылар және ғұндар: Мемлекеттердің жаршылары

Біздің заманымыздың басына таман сақ одақтары ыдырап, олардың орнына жаңа, одан да күрделі бірлестіктер — Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттер пайда болды.

• Үйсіндер: Жетісу жерін алып жатты. Олар Ұлы Жібек жолы бойымен Қытаймен сауда жасады, өзен аңғарларында тұрақты қоныстар салып, астанасы Чигучэн (Қызыл аңғар қаласы) болатын қуатты мемлекет құрды.
• Қаңлылар: Қазақстанның оңтүстігін (Сырдария аңғарын) бақылады. Оларда қалалар, қолөнер мен егіншілік жақсы дамыды. Олар өз теңгелерін соғып, Күлтөбе қалашығы сияқты мықты бекіністер салды.
• Ғұндар (Хунну): Шығыстан келген айбарлы көшпелілер. Мөде тәңірқұттың бастауымен олар орасан зор империя құрды. Дәл осы ғұндардан қорғану үшін қытайлықтар Ұлы Қытай қорғанын сала бастады. Ғұндардың батысқа қарай жылжуы тарихшылар «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» деп атайтын процесті бастап берді. Бұл Еуропа мен Азияның этникалық картасын біржолата өзгертті.

Осы дәуірлердің әрқайсысы жерімізде, тілімізде және мәдениетімізде өз ізін қалдырды. Ғасырлар өткен соң тайпалардың, технологиялар мен көшпелі дәстүрлердің осы күрделі қайнарынан қазақ халқы қалыптаса бастайды.