Географиялық энциклопедия

Су нысандары

Мұхиттар Мұхит — материктер арасында орналасқан, Дүниежүзілік мұхиттың құрамдас бөлігі болып табылатын ең ірі су нысаны. Мұхит суы тұзды болып келеді. Барлық мұхиттар жиынтығында барлық материктер мен аралдарды қоршап жатқан біртұтас және үздіксіз Дүниежүзілік мұхитты құрайды. Бес мұхит бар:

• Тынық мұхиты — ауданы мен тереңдігі бойынша ең үлкені.
• Атлант мұхиты — үлкендігі бойынша екінші, ең көп зерттелген және игерілген мұхит.
• Үнді мұхиты — көлемі бойынша үшінші, оның басым бөлігі Оңтүстік жарты шарда орналасқан.
• Оңтүстік мұхит — Антарктиданы қоршап жатыр, оның шекаралары шартты.
• Солтүстік Мұзды мұхит — ең кішкентай, ең таяз және ең суық мұхит, Арктиканың орталығында орналасқан.

Теңіздер Теңіз — Дүниежүзілік мұхиттың құрлықпен немесе суасты рельефінің көтеріңкі жерлерімен бөлінген бір бөлігі. Теңіздер мұхиттардан суының қасиеттерімен (температура, тұздылық), ағыстарымен және тірі ағзаларымен ерекшеленеді. Оқшаулану дәрежесі бойынша ішкі (Жерорта, Қара), шеткі (Баренц, Жапон) және араларалық (Филиппин) теңіздер болып бөлінеді.

Бұғаздар Бұғаз — екі іргелес су қоймасын (мұхиттарды, теңіздерді) қосатын және құрлық бөліктерін (материктерді, аралдарды) бөліп тұратын салыстырмалы түрде тар су кеңістігі. Бұғаздардың әлемдік кеме қатынасы үшін маңызы зор. Мысалдары: Гибралтар, Беринг, Дрейк.

Көлдер Көл — Дүниежүзілік мұхитпен тікелей байланысы жоқ, жағалаулармен қоршалған табиғи су қоймасы. Көлдер шұңқырларының пайда болуы (тектоникалық, мұздықтық, жанартаулық), тұздылығы және мөлшері бойынша ерекшеленеді. Мысалдары: Каспий теңізі (әлемдегі ең үлкені), Байкал (ең тереңі), Титикака (ең биік таулы кеме жүзетін көл).

Өзендер Өзен — өзі қалыптастырған арна деп аталатын ойыспен ағатын едәуір мөлшердегі тұрақты су ағыны. Әр өзеннің бастауы (басы) және сағасы (басқа су қоймасына құятын жері) болады. Өзен барлық салаларымен бірге өзен жүйесін құрайды. Ең ірі өзендердің мысалдары: Амазонка, Ніл, Янцзы.

Сарқырамалар Сарқырама — өзен арнасын кесіп өтетін кертпештен судың құлауы. Бұл судың эрозиялық әрекеті нәтижесінде пайда болған геологиялық құрылым. Мысалдары: Анхель (әлемдегі ең биігі), Виктория (ағынының ені бойынша ең ірілердің бірі), Игуасу (жүздеген сарқырамалар кешені).

---

Құрлық нысандары

Құрлықтар (материктер) Континент (немесе материк) — жер қыртысының едәуір бөлігі Дүниежүзілік мұхит деңгейінен жоғары шығып тұратын (құрлық), ал шеткі бөлігі су астында жатқан ауқымды массасы. Планетада барлығы алты континент бар: Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Аустралия және Антарктида.

Архипелагтар мен аралдар Арал — барлық жағынан сумен қоршалған құрлық телімі. Аралдар континенттерден кішірек мөлшерімен ерекшеленеді. Ең үлкен арал — Гренландия. Архипелаг — бұл шығу тегі ортақ және геологиялық құрылымы ұқсас, бір-біріне жақын орналасқан аралдар тобы. Мысалдары: Жапон архипелагы, Үлкен Антиль аралдары.

Тау жүйелері мен шыңдары Тау жүйесі — шығу тегі мен аумағы ортақ тау жоталары мен сілемдерінің тобы. Таулар тектоникалық процестер нәтижесінде пайда болады. Таудың ең биік нүктесі шың деп аталады. Мысалдары: Гималай (әлемнің ең биік шыңы Эверестпен), Анды, Альпі.

Жанартаулар Жанартау — магманың жер бетіне шығып, лава, жанартаулық газдар мен тастарды құрайтын жер қыртысының бетіндегі геологиялық құрылым. Әрекеттегі, ұйқыдағы және сөнген жанартаулар болып бөлінеді. Мысалдары: Ключевская Сопка, Везувий, Фудзияма.

Шөлдер Шөл — жазық беткі қабаты, сирек өсімдік жамылғысы немесе оның мүлдем болмауы және өзіне тән фаунасы бар табиғи аймақ. Басты ерекшелігі — жауын-шашынның өте аз мөлшері. Шөлдер құмды, тасты, сазды және сортаңды болып келеді. Мысалдары: Сахара (ең ірі ыстық шөл), Гоби, Атакама (ең құрғақ).

Үңгірлер мен кратерлер Үңгір — жер қыртысының жоғарғы бөлігіндегі бір немесе бірнеше жер бетіне шығатын жолы бар табиғи қуыс. Ең ірі үңгірлер тау жыныстарының сумен еруі нәтижесінде пайда болады. Кратер — жанартаудың төбесіндегі немесе беткейіндегі немесе метеориттің құлауы нәтижесінде пайда болған тостаған тәрізді ойыс (шұңқыр). Мысалдары: Мамонт үңгірі, Нгоронгоро кратері.