Орта ғасырлардағы Қазақстан: Ұлы Жібек жолы, Алтын Орда және ұлттың жаңаруы

Егер «Орта ғасырлар» деген сөзді естігенде көз алдыңа тек ауыр сауыт киген еуропалық рыцарьлар мен тас қамалдар ғана елестесе, онда көкжиегіңді кеңейтетін кез келді. Дәл осы уақытта Еуразияның орталығында одан кем түспейтін өзіндік «Тақтар таласы» жүріп жатты. Мұнда өркениеттер қақтығысты, зәулім қалалар бой көтерді және тұлпарларының дүбірінен жарты әлем дірілдеген империялар дүниеге келді.

Қазақстан үшін Орта ғасырлар — шешуші дәуір. Дәл осы кезде біздің тіліміз қалыптасты, бұл жерге ислам діні келді және ең бастысы, «қазақ» деген атаудың өзі пайда болды.

1. Түрік қағанаттары дәуірі (VI–IX ғасырлар): Ұлы Дала қожайындары

552 жылы Алтай даласында маңызды оқиға болды: өздерін «түріктерміз» деп атаған тайпалар бірігіп, Түрік қағанатын құрды. Небәрі бірнеше онжылдықтың ішінде ол Тынық мұхитынан Қара теңізге дейін созылған алып империяға айналды.

• Мәдениет және жазу: Түріктер тек керемет жауынгер ғана болған жоқ. Олардың өздерінің күрделі басқару жүйесі және төл жазуы — руна жазуы (тас бағаналарға қашалған көне түрік жазулары) болды. Олар Аспан құдайы — Тәңірге табынды.
• Жібек жолы: Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағын дәл осы түріктер өз бақылауына алды. Сауда керуендері орасан зор байлық әкеліп, далада жаңа қалалар бой көтеріп, байи бастады.

2. Қарахандар, қыпшақтар және қалалардың гүлденуі (X–XII ғасырлар)

Бұл кезде Ұлы Дала екі түрлі бағыттың: қалалық және көшпелі тіршіліктің ырғағымен өмір сүрді.

• Ғылым мен сауда қалалары: Қазақстанның оңтүстігінде (Жетісуда) Қарахан мемлекеті билік құрды. Бұл сәулет өнері жауһарларының дәуірі. Бүгінгі күнге дейін сақталған Айша бибі, Қарахан, Бабажы қатун кесенелері тұрғызылды. Тараз, Испиджаб (Сайрам) және Баласағұн қалалары ғылым мен сауда орталықтарына айналды. Ең маңызды оқиға: 960 жылы Қарахандар ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялады.
• Еркін көшпелілер: Ал Алтайдан Еділ өзеніне дейінгі ұлан-ғайыр кеңістікте қыпшақ тайпалары үстемдік етті. Бұл шексіз аумақ Дешті Қыпшақ (Қыпчак даласы) деп атала бастады. Олар айбарлы әскери күш, мінсіз шабандоздар болды және қазіргі қазақтардың көпшілігінің тікелей ата-бабаларына айналды.

3. Моңғол шапқыншылығы және Алтын Орда (XIII–XIV ғасырлар)

XIII ғасырдың басында әлем Шыңғыс хан әскерінің шапқыншылығынан дүр сілкінді. Моңғол әскерлері Қазақстан аумағына басып кіріп, тарихтың барысын өзгертті.

• Отырар қасіреті (1219 жыл): Атақты оңтүстік қаласы Отырар Шыңғыс ханның жеңілмес әскеріне жарты жыл бойы қарсылық көрсетті. Қала жермен-жексен болып қирады, бірақ оның қорғаушылары керемет ерлік пен табандылықтың үлгісін көрсетті.
• Алтын Орда: Жаулап алулардан кейін Қазақстан аумағы Жошы ұлысының (Шыңғыс ханның үлкен ұлы) құрамына кірді, ол кейінірек қуатты Алтын Ордаға айналды. Таңқаларлық тарихи парадокс орын алды: жергілікті түріктермен (негізінен қыпшақтармен) салыстырғанда моңғолдардың саны өте аз болғаны сонша, жаулап алушылар олардың тілін, мәдениетін және дінін қабылдап, олардың арасында өте тез сіңісіп кетті. Жүз жылға жетпейтін уақыт ішінде Алтын Орда толығымен түркітілдес ислам мемлекетіне айналды.

4. Қазақ хандығының дүниеге келуі (XV ғасыр)

XV ғасырда Алтын Орда әлсіреп, бірнеше мемлекетке ыдырады. Қазақстан аумағында Көшпелі өзбектер мемлекеті мен Ноғай Ордасы құрылды.

Халық Шыңғыс хан ұрпақтары арасындағы билік үшін толассыз соғыстардан әбден шаршады. 1465 жылы Керей мен Жәнібек сұлтандар тағдыршешті шешім қабылдады: олар наразы тайпалардың бір бөлігін ертіп Жетісуға (Моғолстанға) көшті. Бұл жай ғана қоныс аудару емес, саяси наразылық еді. Олармен бірге кеткендер өздерін «қазақтар» — яғни тәуелсіздік үшін өз билеушісінен бөлініп шыққан еркін адамдармыз деп атай бастады.

Осылайша, Орта ғасырлардың соңында Қазақ хандығы пайда болды. Бытыраңқы түркі тайпалары ортақ мәдениеті, тілі мен жері бар бір халық болып біржолата бірікті.