Тарихи карталар: Уақытты қағаз бетінде қалай көруге болады

Кез келген географиялық карта кеңістікті көрсетеді, бірақ тарихи карта уақытты да көрсете алады. Егер кәдімгі карта «Бұл қазір қай жерде орналасқан?» деген сұраққа жауап берсе, тарихи карта «Бұл бұрын қай жерде болды?», «Тайпалар қайда көшті?» және «Мемлекеттердің шекаралары қалай өзгерді?» деген сұрақтарға жауап береді.

Қазақстан тарихын картасыз зерттеу мүмкін емес. Біздің еліміз Еуразияның орталығындағы орасан зор аумақты алып жатыр және мыңдаған жылдар бойы мұнда өмір қайнап жатты: халықтар қоныс аударды, қалалар салынып, қирады, сауда жолдары салынды. Тарихи карта — осы күрделі өткен шаққа бастайтын жолсерік.

Тарихи картаның кәдімгі картадан айырмашылығы неде?

Қазіргі заманғы картадан сен мемлекеттердің нақты шекараларын, асфальтталған тас жолдар мен заманауи мегаполистерді көресің. Ал тарихи картаның ережелері басқаша:

• Динамика: Ежелгі және ортағасырлық мемлекеттердің шекаралары сирек тұрақты болған. Олар штрихпен немесе үзік сызықпен белгіленеді, өйткені көшпелілердің иеліктері жыл мезгіліне және әскери жеңістерге байланысты өзгеріп отырған.
• Бағыттамалар (Стрелкалар): Бұл тарихи картаның басты құралы. Олар ұлы қоныс аударулардың бағыттарын (мысалы, ғұндардың батысқа жылжуын), батырлардың әскери жорықтарын немесе сауда жолдарын көрсетеді.
• Жойылып кеткен нысандар: Мұндай карталардан қазіргі глобустарда жоқ қалаларды табуға болады: Отырар, Сауран, Сығанақ, Сарайшық.
• Карта аңызы (Легенда): Бұрышта әрқашан түрлі түстер, айқыштар (шайқас орындары) және үзік сызықтар нені білдіретінін түсіндіретін шартты белгілері бар арнайы өріс болады.

Қазақстан аумағы ежелгі әлем карталарында

Ұлы Дала жерлері басқа елдердің ғалымдары мен саяхатшыларын әрқашан қызықтырған. Қазақстан аумағы әлемдік карталарда осылай көрініс тапты:

1. Птолемей картасы (б.з. ІІ ғасыры)

Ежелгі грек ғалымы Клавдий Птолемей алғашқылардың бірі болып сол кездегі белгілі бүкіл әлемнің картасын сызуға тырысты. Антикалық авторлар қазіргі Қазақстан мен Орталық Азия аумағын Скифия (Имаус тауларының арғы жағында) және Сарматия деп атаған. Бұл карталардан Каспий теңізін (ол кезде оны жиі Гиркан теңізі деп атаған) және Жайық пен Еділ өзендерінің шамамен алынған нобайын табуға болады.

2. Махмұд Қашғаридің дөңгелек картасы (ХІ ғасыр)

Бұл түркі халықтарының тарихы үшін нағыз жауһар. Көрнекті ғалым Махмұд Қашғари өзінің «Түркі сөздігі» (Диуани лұғат ат-түрк) еңбегінде бірегей дөңгелек карта құрастырған. Оның орталығында Баласағұн қаласы (қазіргі Жетісу аумағында) орналасқан еді. Карта түркі тайпаларының қоныстануын, Тянь-Шань тауларын, Ыстықкөлді және Оңтүстік Қазақстанның Тараз және Испиджаб (Сайрам) сияқты қалаларын көрсетті. Бұл сыртқы бақылаушылардың емес, түркі әлемі тұрғындарының өз көзқарасымен жасалған алғашқы карта.

3. Каталон атласы (1375 жыл)

Орта ғасырларда Қазақстан арқылы Ұлы Жібек жолы өтті. Еуропалық саудагерлерге Қытай мен Үндістанға жету үшін нақты карталар қажет болды. Испанияда жасалған Каталон атласында Алтын Орда мен Шағатай ұлысының аумағы сол заман үшін өте егжей-тегжейлі көрсетілген. Онда Сырдария өзені мен Каспий теңізіндегі сауда орталықтары белгіленген.

Даланың алғашқы толық сызбалары

Біздің өңірдің картографиясындағы нағыз серпіліс XVII–XIX ғасырларда болды.

• Семен Ремезовтың «Сібірдің сызба кітабы» (1701 жыл). Орыс картографы қазақ даласы туралы көптеген мәліметтер жинады. Оның карталарында Ертіс, Іле, Сырдария өзендері, Балқаш көлі егжей-тегжейлі сызылып, қазақ руларының көші-қон орындары мен кеніштері көрсетілген. Бұл карталардың ерекшелігі — оларда оңтүстік жоғарыда, ал солтүстік төменде орналасқан (компас бойынша бағдарлау кейінірек пайда болды).
• Шоқан Уәлихановтың карталары (XIX ғасыр). Ұлы қазақ ғалымы тек тарихшы ғана емес, сонымен бірге тамаша географ болды. Ол өзінің атақты экспедициялары кезінде Жетісу мен Шығыс Түркістанның дәл карталарын жасап, картографияға зор үлес қосты. Оның сызбалары керемет дәлдігімен және жер бедерін егжей-тегжейлі сипаттауымен ерекшеленді.

Тарихи картаны қалай дұрыс оқу керек?

Карта «сөйлеуі» үшін үш ережені сақтау қажет:

1. Алдымен Аңызды (Легенданы) зертте. Картаның қай ғасырға арналып жасалғанын және түстердің нені білдіретінін түсініп ал.
2. Бағдарларды тап. Ірі өзендерді (Сырдария, Ертіс, Жайық) және теңіздер/көлдерді (Каспий, Арал, Балқаш) ізде. Жер бедері дерлік өзгермейді, су қоймалары арқылы қай аймақ туралы сөз болып жатқанын түсіну оңай.
3. Қозғалысты бақыла. Жорықтардың бағыттамаларына және олардың жанындағы даталарға назар аудар. Осылайша сен тарихты іс жүзінде көресің — Қасым хан тұсында Қазақ хандығы қалай кеңейгенін немесе керуендер қандай жолдармен жүргенін байқайсың.

Тарихи карта мынаны дәлелдейді: тарих — бұл тек уақыт қана емес, сонымен бірге бабаларымыз үшін күрескен, зерттеген және өмір сүрген кеңістік.