Физика. 8 сынып

«Физика» пәні бойынша оқу материалдары

Жылу қозғалысы – заттың бөлшектері үздіксіз және кездейсоқ тербеліп тұруын сипаттайды. Әрбір бөлшек тұрақты түрде тербеліп отырады, ал температура көтерілген сайын олардың қозғалыс жылдамдығы артады. Ішкі энергия – заттағы барлық бөлшектердің қозғалысынан және олардың бір-бірімен әрекеттесуінен туындайтын энергияның қосындысы, ол заттың жылу күйін анықтайды.

Жылу өткізгіштік – заттың бөлшектері арасында тікелей байланыс арқылы жылу энергиясының берілу қабілеті. Бір бөлігінің қызуы көтерілген кезде, энергия тез қозғалатын бөлшектерден баяу қозғалатындарға өтеді, сондықтан жылу заттың барлық бөліктеріне біртекті таралады. Сұйықтар мен газдарда конвекция процесі де маңызды: қызған бөліктер жоғары көтеріледі, ал суық бөліктер төмен түсе отырып, жылудың біркелкі таралуын қамтамасыз етеді.

Излучение – жылу энергиясының электромагниттік толқындар арқылы берілуі, сондықтан жылу вакуум арқылы да таралуы мүмкін. Сапа салмағы (немесе еркін жылу сыйымдылығы) – заттың бірлігіне бір градусқа температураны көтеру үшін қанша жылу қажет екенін сипаттайды, бұл әртүрлі материалдардың жылуды қалай жинайтынын және босататынын түсінуге көмектеседі.

Буару – сұйық заттың бетінде кейбір молекулалардың жеткілікті энергия алып, газ күйіне өту процесі. Қайнау – сұйықтықтың барлық көлемінде бу көпіршіктерінің пайда болуымен сипатталатын үдеріс, ол белгілі бір температураға жеткен кезде жүреді. Ауадағы ылғал – атмосферада болатын су буының мөлшерін көрсетеді және ауа райына, сондай-ақ жылу сезіміне әсер етеді.

Іштен жану қозғалтқышы – жанармайдың жануы нәтижесінде бөлінген энергияны механикалық жұмысқа айналдырады, мысалы, автомобильдерде кездеседі. Пар турбинасы басқа принциппен жұмыс істейді: суды қыздыру арқылы алынған бу турбинаны айналдырып, жылу энергиясын механикалық, ал одан әрі электр энергиясына айналдырады. Жылу қозғалтқышының КПД – бөлінген жылу энергиясының қаншалықты тиімді пайдалы жұмысқа айналғанын көрсетеді.

Электрлену – заттардың үйкеліс немесе басқа себептермен оң немесе теріс артық заряд жинауы, бұл зарядталған дене айналасында электр өрісін тудырады. Электр өрісі – басқа зарядталған бөлшектерге күш әсер ететін кеңістік, ол электрлік құбылыстарды – заттардың бір-біріне тартылуы немесе итерілуін түсіндіреді. Электр тогының күші арнайы бірліктермен өлшенеді және өткізгіш арқылы бірлік уақытта қанша заряд өтетінін көрсетеді.

Атомдардың құрылымы – қазіргі ғылымның негізі, мұнда әрбір атом ядросынан (протондар мен нейтрондардан тұрады) және оның айналасындағы электрон бұлтынан құралады. Электр тогы – өткізгіш арқылы зарядтардың, әдетте электрондардың, реттелген қозғалысы, ол электр энергиясын беруге мүмкіндік береді. Ток күші амперметр арқылы, ал нүктелер арасындағы потенциал айырмасы вольтметр арқылы өлшенеді.

Ом заңы – кернеу, ток күші және электр тізбегіндегі қарсылық арасындағы байланысты сипаттайды, сол арқылы құрылғының әрекетін болжауға мүмкіндік береді. Реостаттар – ток күші реттелетін резисторлар, оларды тізбекте қолдану арқылы ток мөлшерін өзгертуге болады. Лампа – электр энергиясын жарық пен жылу энергиясына айналдырады, мұнда жұқа нить жоғары температураға дейін қызады.

Магнит өрісі – магниттерден немесе ток өтетін өткізгіштерден пайда болып, зарядталған бөлшектердің қозғалысына әсер етеді, ол электродвигательдер мен генераторлардың жұмыс істеуінің негізі болып табылады. Жарықтың сынуы – жарық сәулесінің бір ортадан екінші ортаға өткен кезде бағытын өзгертуі, бұл оның қозғалыс жолын өзгертеді. Жарық көздері табиғи (мысалы, Күн) немесе жасанды (мысалы, шамдар немесе жарық диодтары) болуы мүмкін. Жарықтың шағылуы – жарық сәулелерінің беттен қайта қайтуы процесі, ол заттарды көруге мүмкіндік береді; жазық айна осы принцип бойынша жұмыс істеп, заттардың нақты суретін қалыптастырады.

Жарықтың сыну заңы – жарық жаңа ортаға кірген кезде оның бағытын қалай өзгертетінін түсіндіреді, сол арқылы линзалардың жұмыс істеуін түсінуге көмектеседі. Линзалар – мөлдір материалдан жасалған және жарықты жинау немесе шашу арқылы сурет қалыптастыратын оптикалық құралдар, олар көзілдірік, фотоаппарат және басқа да аспаптарда қолданылады.