Глоссарий (Қазақ тілі)

А

• Аберрация (электрондық линзалардың) — кескіннің анық болмауына әкелетін электрондық оптикадағы кемшіліктер.
• Абсолют қара дене — өзіне түсетін барлық электромагниттік сәулеленуді толығымен жұтатын физикалық дене.
• Автоколлиматор — кіші бұрыштарды дәл өлшеуге арналған оптикалық құрал.
• Адиабаталық процесс — қоршаған ортамен жылу алмасусыз жүретін термодинамикалық процесс.
• Ампер заңы — электр токтарының өзара әрекеттесу заңы.
• Ампер күші — магнит өрісіндегі тогы бар өткізгішке әсер ететін күш.
• Амплитуда — тербелмелі қозғалыс кезіндегі шаманың өзгеруінің ең үлкен мәні.
• Аннигиляция (Жойылу) — бөлшек пен антибөлшектің соқтығысуы нәтижесінде басқа бөлшектерге айналу реакциясы.
• Антибөлшек — массасы бірдей, бірақ заряды қарама-қарсы элементар бөлшектің «егізі».
• Архимед заңы — сұйықтыққа немесе газға батырылған денеге кері итеруші күш әсер етеді.
• Астрономия — аспан денелерінің қозғалысын, құрылысын және дамуын зерттейтін ғылым.
• Астрофизика — аспан денелерінің физикалық қасиеттерін зерттейтін астрономия бөлімі.
• Атом — ядро мен электрондардан тұратын химиялық элементтің ең кіші бөлшегі.

Б

• Баллистикалық гальванометр — қысқа мерзімді ток импульстері кезіндегі электр мөлшерін (зарядты) өлшеуге арналған құрал.
• Бариондар — протондар мен нейтрондарды қамтитын элементар бөлшектер тобы.
• Баркгаузен эффектісі — магниттелудің секірмелі өзгеруі.
• Барнетт эффектісі — ферромагнетиктің айналу кезінде магниттелуі.
• Бекке әдісі — сыну көрсеткішін анықтау әдісі.
• Беккерель — радиоактивті көздің белсенділігін өлшем бірлігі.
• Бетатрон — электрондарды циклдік үдеткіш.
• Бинауральды әсер — екі құлақтың болуына байланысты дыбыс көзінің бағытын анықтау қабілеті.
• Био-Савар-Лаплас заңы — электр тогы тудыратын магнит өрісін анықтайды.
• Бозе-газ — бүтін спинді бөлшектерден (бозондардан) тұратын кванттық газ.
• Бойль-Мариотт заңы — тұрақты температурада газ қысымының көлемге көбейтіндісі тұрақты болады.
• Болометр — электромагниттік сәулелену энергиясын оның жылулық әсері бойынша өлшейтін құрал.
• Бор постулаттары — атом теориясының негізгі жорамалдары.
• Бор радиусы — сутегі атомындағы ядроға ең жақын электрон орбитасының радиусы.
• Браве торы — кристалдық торлардың түрлерін жіктеу.
• Бридер — ядролық отынды өндіретін ядролық реактор-көбейткіш.
• Бриллюэн аймағы — қатты дене физикасындағы толқындық векторлар мәндерінің аймағы.
• Брюстер заңы — шағылу кезіндегі жарықтың поляризациясын сипаттайтын заң.
• Бугер-Ламберт-Бер заңы — заттың жарықты жұту заңы.

В

• Вакуум — қысымы атмосфералық қысымнан едәуір төмен газ күйі; заттан бос кеңістік.
• Ван-дер-Ваальс күші — молекулааралық өзара әрекеттесу күштері.
• Вектор — тек сандық мәнімен ғана емес, бағытымен де сипатталатын шама.
• Виртуалды бөлшек — өзара әрекеттесудің аралық күйлерінде қысқа уақыт өмір сүретін бөлшек.

Г

• Газодинамика — сығылатын газдардың қозғалысын зерттейтін механика бөлімі.
• Гальванометр — аз токтарды өлшеуге арналған жоғары сезімтал құрал.
• Гаусс теоремасы — өріс ағынын зарядпен байланыстыратын электростатиканың негізгі заңы.
• Гекто- — 100-ге көбейтуді білдіретін қосымша.
• Геодезиялық сызық — қисық кеңістіктегі екі нүкте арасындағы ең қысқа сызық.
• Гравитациялық сингулярлық — қисықтығы шексіз кеңістік-уақыт нүктесі (мысалы, қара құрдымның ортасында).
• Гук заңы — серпімді дененің деформациясы түсірілген күшке тура пропорционал.

Д

• Дальтон заңдары — газ қоспаларының қысымы туралы заңдар.
• Децибел — дыбыс деңгейін немесе қуатты өлшеуге арналған логарифмдік бірлік.
• Диоптрика — жарықтың сынуын зерттейтін оптика бөлімі.
• Дифракция — толқындардың кедергілерді орағытып өту құбылысы.
• Дуальность (Екіжақтылық) — материяның әрі толқындық, әрі бөлшектік қасиеттерді көрсетуі.
• Дыбыс — ортада таралатын және құлақ қабылдайтын серпімді толқындар.

Ж

• Жылдам нейтрондар — кинетикалық энергиясы жоғары еркін нейтрондар.

И

• Идеал газ — молекулалары бір-бірімен өзара әрекеттеспейтін газдың теориялық моделі.
• Изобара — тұрақты қысымдағы процесті бейнелейтін графиктегі сызық.
• Изоморфизм — заттардың бірдей пішінде кристалдану қасиеті.
• Инерция — денелердің тыныштық күйін немесе бірқалыпты қозғалысын сақтау қасиеті.

К

• Калибрлеу — аспапты эталон бойынша баптау.
• Катодтық құлдырау — газдық разрядтағы катод маңындағы потенциалдың төмендеуі.
• Каустика — жарық сәулелерінің шоғырланған жері.
• Координаттар — нүктенің кеңістіктегі орнын анықтайтын шамалар.
• Кориолис күші — айналмалы санақ жүйесінде пайда болатын инерция күші.
• Космология — Ғалам құрылымының жалпы заңдылықтары туралы ілім.
• Көшкіннің бұзылуы (Лавинный пробой) — жартылай өткізгіштердегі немесе газдардағы электрлік тесудің түрі.

М

• Магнит өрісі — қозғалыстағы электр зарядтарына әсер ететін күш өрісі.
• Максвелл-Больцман статистикасы — классикалық идеал газдағы бөлшектердің таралуын сипаттайды.
• Меншікті балқу жылуы — 1 кг затты қатты күйден сұйық күйге айналдыруға қажетті жылу мөлшері.
• Механика — материалдық денелердің қозғалысы мен өзара әрекеттесуі туралы ғылым.
• Мейснер эффектісі — асқын өткізгіштен магнит өрісінің ығыстырылуы.
• Мишельсон-Морли тәжірибесі — эфирдің жоқ екенін дәлелдеген эксперимент.

Н

• Нано- — миллиардтан бір бөлікті (10⁻⁹) білдіретін қосымша.

О

• Обертон — жиілігі негізгі жиіліктен жоғары күрделі дыбыстың құрамдас бөлігі.
• Ом заңы — ток күші кернеуге тура пропорционал және кедергіге кері пропорционал.

П

• Планк кванттық принципі — энергия үлеспен (кванттармен) шығарылады және жұтылады.
• Позитрон — электронның антибөлшегі.
• Пропорционалдық — екі шаманың қатынасы өзгеріссіз қалатын тәуелділік.

Қ

• Қашықтық — екі нүкте арасындағы кесіндінің ұзындығы.
• Қуат — уақыт бірлігінде атқарылған жұмыс.
• Қысым — бетке перпендикуляр әсер ететін күштің осы беттің ауданына қатынасына тең физикалық шама.

С

• Скалярлық шама — бағыты жоқ, тек мәні бар шама (масса, температура).
• Спектр — физикалық шама мәндерінің таралуы (мысалы, энергия немесе жиілік).

Т

• Термодинамиканың екінші заңы — жылу өздігінен суық денеден ыстық денеге өте алмайтынын тұжырымдайтын заң.
• Термометр — температураны өлшеуге арналған құрал.
• Траектория — дене қозғалатын сызық.

Ү

• Үдеу — жылдамдықтың өзгеру шапшаңдығы.
• Үлкен Жарылыс — Ғаламның сингулярлықтан басталуын сипаттайтын космологиялық модель.

Ф

• Фотоэффект — жарықтың әсерінен заттан электрондардың ыршып шығуы.

Ш

• Шығыр (Блок) — жүктерді көтеруге арналған қарапайым механизм.

Э

• Эйлер саны — гидродинамикадағы ұқсастық критерийі.
• Эйнштейн-Подольский-Розен парадоксы — бөлшектердің шатасуы туралы кванттық механикадағы ойша эксперимент.
• Электр — электр зарядтарына негізделген құбылыстар жиынтығы.
• Электролит — ерітіндісі электр тогын өткізетін зат.
• Электрон — тұрақты теріс зарядталған элементар бөлшек.
• Энтальпия — ішкі энергия мен қысымның көлемге көбейтіндісінің қосындысына тең термодинамикалық функция.

Я

• Ядролық физика — атом ядроларының құрылымы мен қасиеттерін зерттейтін физика бөлімі.
• Ядролық электроника — ядролық физикадағы эксперименттерге арналған электроника.
• Янский — сәулелену ағынының спектрлік тығыздығының жүйеден тыс бірлігі (радиоастрономияда).