Қазақ хандығының құрылуы мен дамуы: Бүлікшіл сұлтандардан Ұлы Далаға дейін

Әрбір мемлекет өзінше дүниеге келеді. Біреулері ұзақ жаулап алулар арқылы құрылса, басқалары одақтар мен келісімшарттар арқылы пайда болады. Қазақ хандығы керемет батылдық, еркіндікке ұмтылыс және Еуразия картасын мәңгілікке өзгерткен бір ғана тарихи көштің арқасында пайда болды.

Оқушылар үшін хандық тарихы — бұл жай ғана хандар есімдерінің тізімі емес. Бұл бытыраңқы тайпалардың өздерін бір халық ретінде сезініп, өз жерін қуатты жаулардан қорғай алатын мемлекет құрғандығының тарихы.

1. Мәңгілікке жол тартқан көш: Керей мен Жәнібек (1465 жыл)

XV ғасырдың ортасында Қазақстан аумағында Көшпелі өзбектер мемлекеті өмір сүрді. Оны қатал Әбілқайыр хан басқарды. Толассыз салықтар, қатал заңдар және ойраттармен (батыс моңғолдар) соғыстағы жеңілістер халықты әбден титықтатты.

1457 жылы екі ықпалды сұлтан, Шыңғыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек, бұл тиранияға бұдан былай төзбейтіндіктерін шешті. Олар соғыстан шаршаған тайпаларды өз маңдарына жинап, ұлы көшті бастады. Жүз мыңдаған адам өздерінің үйреншікті жайылымдарын тастап, шығысқа — Шу және Талас өзендерінің аңғарына (Жетісу аумағы) бет алды, ол жердің билеушісі оларға қоныстануға рұқсат берді.

Дәл осы батыл қадам жасалған 1465 жыл Қазақ хандығының құрылған жылы болып саналады. Еркіндік іздеп кеткен адамдарды «қазақтар» — еркін, тәуелсіз адамдар деп атай бастады. Сұлтандардың үлкені Керей алғашқы хан болып сайланды, ал Жәнібек оның бас кеңесшісі болды.

2. Алтын ғасыр және «Қасқа жол»: Қасым хан (XVI ғасырдың басы)

Жас мемлекеттің нағыз гүлденуі Жәнібектің ұлы — Қасым ханның тұсында басталды. Оның кезінде Қазақ хандығының қуатты болғаны соншалық, ол туралы Еуропа мен Азияда айта бастады.

• Шекараның кеңеюі: Қасым хан орасан зор аумақтарды өз билігіне біріктірді. Хандық шекарасы батыста Жайықтан шығыста Балқашқа дейін, оңтүстікте Сырдариядан солтүстікте Сібір ормандарына дейін созылды.
• Бір миллион қазақ: Қасымның тұсында хандық халқының саны 1 миллион адамға жетті — бұл сол кездегі көшпелілер әлемі үшін орасан зор көрсеткіш.
• Алғашқы заң: Қасым хан үлкен мемлекетті тек қарудың күшімен ғана басқару мүмкін еместігін түсінді. Ол «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталатын алғашқы заңдар жинағын жасады. Бұл заңдар жайылым дауларын, қылмыс үшін жазаларды және қоғамдағы мінез-құлық ережелерін реттеді.

3. Сынақ пен даналық дәуірі: Есім хан және Тәуке хан

Тарих ешқашан біркелкі болмайды. Қасым қайтыс болғаннан кейін хандық құлдырау мен өзара қырқысуларды бастан өткерді, бірақ жаңа билеушілер мемлекеттің ұлылығын қайтара алды.

• Есім хан (XVI ғасырдың аяғы – XVII ғасырдың басы): Халық оны «Еңсегей бойлы ер Есім» деп атады. Ол Бұхар хандығының шабуылдарына тойтарыс беріп, астананы Түркістан қаласына көшірді және хан билігі мен даладағы тәртіпті одан әрі нығайтқан жаңа заңдар жинағын — «Есім ханның ескі жолын» шығарды.
• Тәуке хан (XVII ғасырдың аяғы – XVIII ғасырдың басы): Оның билік еткен кезін «Алтын ғасыр» деп атайды. Тәуке хан жаңа, қорқынышты қауіп — жоңғар шапқыншылығымен бетпе-бет келді. Халықты біріктіру үшін ол үш ұлы бидің: Төле би (Ұлы жүз), Қазыбек би (Орта жүз) және Әйтеке бидің (Кіші жүз) басын қосты. Олар бірлесіп атақты «Жеті жарғы» заңдар жинағын — ортақ жау алдында қазақтардың басын біріктірген өзіндік дала конституциясын жасап шығарды.

4. Көшпелілер мемлекеті қалай жұмыс істеді?

Қазақ хандығының орасан зор қамалдары немесе түрмелері болған жоқ. Оның күші бірегей басқару жүйесінде еді:

• Хан: Мемлекет билеушісі. Хан тек Шыңғыс ханның ұрпағынан (төре, «ақсүйек») ғана сайлана алатын. Ханды арнайы кеңесте (құрылтайда) сайлап, ақ киізге көтеріп ұлықтаған.
• Билер: Бас судьялар мен шешендер («қарасүйек»). Олардың тегі ақсүйек болмаса да, өздерінің ақылы, әділдігі және шешендігі арқасында билікке қол жеткізді.
• Батырлар: Отанды қорғаған және халық арасында зор құрметке ие болған кәсіби жауынгерлер, қолбасшылар.
• Үш жүз: Орасан зор аумақтар мен көші-қон бағыттарын басқаруға ыңғайлы болу үшін халық тарихи түрде Ұлы, Орта және Кіші жүз болып бөлінді. Бұл әртүрлі халықтар емес — бұл бір үлкен қазақ отбасының үш қанаты еді.

Қазақ хандығы ең басты нәрсені дәлелдеді: көшпелілер дәстүрді құрметтеуге және еркіндікті сюге негізделген тұрақты, қуатты әрі құқықтық мемлекеттер құра алады.